وتار

ئه‌مریكا پێویستى به‌ ئێرانه‌

عارف قوربانی

محه‌ممه‌د ڕه‌زا شا له‌ كتێبى وه‌ڵامێك بۆ مێژوو، به‌تایبه‌ت له‌و به‌شه‌ى ته‌رخانی كردووه‌ بۆ رووداوه‌كانى سه‌رهه‌ڵدانى شۆڕش و كۆتایى ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ى له‌ ئێران، هه‌ندێ پرسى گرنگ ده‌ورووژێنێ و وه‌ڵامه‌كه‌ى بۆ مێژوو جێده‌هێڵێ. له‌ شوێنێكدا ده‌ڵێت: "هێشتا هیچ له‌ ئێران رووى نه‌دابوو، وڵات ئارام و روو له‌ گه‌شه‌كردن بوو. باڵیۆزى ئه‌مریكا شه‌و له‌ ماڵه‌وه‌ ده‌هاته‌ لام و داواى لێمده‌كرد بۆ ماوه‌یه‌ك گه‌شتێك بكه‌م بۆ وڵاتانى ئه‌وروپا و وا باشه‌ چه‌ند مانگێك له‌ وڵات نه‌بم. دواتر بۆم ده‌ركه‌وت ئه‌وكاته‌ى باڵیۆز ئه‌و داوایه‌ى له‌من ده‌كرد، هه‌مان رۆژ واشنتن پۆست به‌ مانشێت نووسیویه‌تى شاى ئێران هه‌ڵهات و وڵاته‌كه‌ى به‌جێهێشتووه‌". 

له‌ شوێنێكى دیكه‌شدا سه‌رسوڕمانى خۆى له‌وه‌ ده‌رده‌بڕێت كه‌ هێشتا شا له‌ تارانه‌ و حكومه‌ت كارى خۆى ده‌كات، بیستوویه‌تى (سه‌رۆكى ناتۆ) هاتووه‌ته‌ تاران و چه‌ند رۆژێك له‌ تاران ماوه‌ته‌وه‌ و سه‌ردانى شاى وڵاته‌كه‌ى نه‌كردووه‌. ده‌ڵێت كه‌ له‌ وه‌زیرى جه‌نگیشم پرسى، ئه‌ویش به‌هه‌مان شێوه‌ سه‌رى له‌وه‌ سوڕما و ته‌نانه‌ت ئه‌ویشى نه‌بینیبوو. گه‌رچى حه‌مه‌ ره‌زا شا زۆر زوو دواى رووخانی له‌ غه‌ریبى كۆچى دوایی كرد و وه‌ڵامى ئه‌و پرسیارانه‌ى بۆ مێژووى به‌جێهێشت ده‌ستنه‌كه‌وت، به‌ڵام ساڵانێكى كه‌مى دواى شۆڕش ئه‌و راستیانه‌ ده‌ركه‌وتن كه‌ ئه‌مریكا و رۆژئاوا چ رۆڵێكیان هه‌بووه‌ له‌ به‌رپاكردنى ناڕه‌زایه‌تییه‌كانى ئێران و هه‌ڵگیرساندنى شۆڕش و یارمه‌تیدانى ئیمام خومه‌ینى و هێنانى بۆ سه‌ر حوكم.  

ئێستا به‌ڵگه‌ى سه‌لمێنراوى زۆر هه‌ن ئه‌و راستییانه‌ روون ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌مریكا و رۆژئاوا و ئیسرائیل له‌پشت گۆڕینى رژێمى شاهه‌نشایى ئێران بوون و ده‌ستى ئیمامیان گرت و خستیانه‌ سه‌ر كورسیى ده‌سه‌ڵات له‌ ئێران. ته‌نانه‌ت له‌ هه‌شت ساڵى جه‌نگى ئێران و عێراقیشدا 1980 بۆ 1988 چه‌كى ئه‌مریكى له‌ رێگه‌ى ئیسرائیله‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ده‌ستى ئێران و ده‌ستیان به‌ پشتى سوپاى پاسدارانه‌وه‌ بووه‌ تا له‌ جه‌نگدا نه‌شكێن. 

ره‌نگه‌ خه‌ڵكانێك كه‌ ته‌نیا دیوه‌ دیاره‌كه‌ى رووداوه‌كان ده‌بینن و گوێیان پڕ بووه‌ له‌و دروشمانه‌ى چل ساڵه‌ له‌ ئێران ده‌گوترێنه‌وه‌ (مه‌رگ به‌ر ئه‌مریكا، مه‌رگ به‌ر ئیسرائیل)، قورس بێت بۆیان باوه‌ڕ به‌وه‌ بكه‌ن كه‌ ئه‌مریكا و ئێران ته‌واوكه‌رى یه‌ك ستراتیژن له‌ ناوچه‌كه‌دا. یان كاتێك ده‌بینن ناكۆكى و ململانێكانى نێوان ئه‌م دوو وڵاته‌ ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ى ئه‌مریكا كه‌سێكى وه‌ك قاسم سوله‌یمانى، به‌رپرسى سوپاى قودس كه‌ به‌ پراكتیك رۆڵى كه‌سى دووه‌مى ئێرانی هه‌بوو، بكوژێت و باوه‌ڕ به‌وه‌ش بێنن كه‌ ئه‌م دوو وڵاته‌ دوژمنى یه‌كترى نین.  

سیاسه‌ت به‌ ده‌رئه‌نجام هه‌ڵده‌سه‌نگێنرێت، ئێستا دواى چل ساڵ تا ئه‌ندازه‌یه‌كى زۆر ئه‌نجامه‌كان ده‌ركه‌وتوون و ره‌نگه‌ به‌ ورووژاندن و خستنه‌به‌رده‌م بیركردنه‌وه‌یه‌كى قووڵتر بتوانرێت ئه‌وه‌ به‌دیار بخرێت كه‌ ده‌شێ له‌ پشته‌وه‌ى رووداوه‌كانه‌وه‌ ئامانجى تر هه‌بێت. ئێرانى سه‌رده‌مى شا له‌ڕووى پیشه‌سازى و كشتوكاڵییه‌وه‌ روو له‌ گه‌شه‌كردنێكى خێرا بوو. ساڵانێكى كه‌م به‌ر له‌ كه‌وتنى، تاران كێبڕكێى بوو له‌گه‌ڵ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌كان و ململانێى رۆژئاواى ده‌كرد بۆ ئه‌وه‌ى له‌ ریزبه‌ندى پێشه‌وه‌ى وڵاته‌ گه‌شه‌كردووه‌كاندا بێت. شایان رووخاند و شۆڕشى ئیسلامییان هێنایه‌ سه‌ر حوكم، ئه‌م ئایدیۆاۆجیایه‌ چل ساڵه‌ چوار نه‌وه‌ى په‌روه‌رده‌ كردووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى چۆن داهێنان بكات له‌ شینگێڕان بۆ حوسێن و رق و تۆڵه‌ بچێنن بۆ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ى حوسێن له‌ نه‌وه‌كانى مه‌عاوییه‌. 

 

به‌ر له‌وه‌ى شۆڕش له‌ ئێران به‌رپا بێت، فكرى توندڕه‌ویى دینى له‌ناو وڵاته‌ سوننییه‌كانى جیهانى عه‌ره‌بى و ئیسلامى، هه‌روه‌ها بیرى عروبه‌چێتى له‌ هه‌ناوى كۆمه‌ڵگا عه‌ره‌بییه‌ سوننییه‌كاندا رۆژ له‌ دواى رۆژ له‌دژی ئیسرائیل باڵاى ده‌كرد، به‌ڵام له‌ هاتنى كۆمارى ئیسلامیى ئێرانه‌وه‌ هاوكێشه‌كان پێچه‌وانه‌ بوونه‌وه‌، وڵاته‌ عه‌ره‌بى و ئیسلامییه‌كانى كه‌ پێشتر سه‌رچاوه‌ى مه‌ترسى بوون بۆ ئیسرائیل، یه‌كه‌ یه‌كه‌ بوونه‌ هاوپه‌یمانى و روویان بۆ ئێران وه‌رگێڕا. ئێستا ئاسایشى ئیسرائیل چووه‌ته‌ دۆخێكى سه‌قامگیره‌وه‌ و ده‌توانێت له‌ داهاتوودا كار بۆ ستراتیجی فراوانخوازیی نێوان دوو رووبارى نیل و فورات بكات.  

ئێران له‌ڕووى ئابووریشه‌وه‌ خزمه‌تى زۆرى به‌ سه‌قامگیری ئابووریى ئه‌مریكا كردووه‌، چ به‌وه‌ى بووه‌ته‌ هۆكارى ئه‌وه‌ى وڵاتانى ناوچه‌كه‌ هه‌موویان روویان له‌ ئه‌مریكا بێت بۆ كڕینى چه‌ك و ساڵانه‌ به‌ به‌هاى چه‌ندین ملیار دۆلار چه‌ك له‌ ئه‌مریكا بكڕن بێئه‌وه‌ى پێویستیان به‌ ته‌قاندنى یه‌ك فیشه‌كى هه‌بووبێت، ئێستا جۆرێكى ترى سه‌رانه‌ش كه‌وتووه‌ته‌ سه‌ر وڵاتانى كه‌نداو وه‌ك ئه‌وه‌ى تره‌مپ به‌ باجى پاراستن ناوى ده‌بات. ده‌بێت پاره‌یه‌كى زۆر بده‌ن به‌ ئه‌مریكا له‌برى ئه‌وه‌ى ده‌یانپارێزێت. ئه‌مریكا به‌م جۆره‌ به‌هۆى هه‌ژموونى ئێرانه‌وه‌ وڵاتانى ناوچه‌كه‌ ده‌دۆشێ.  

ئه‌گه‌ر له‌ تێڕوانینێكى فراوانتر و ستراتیجیتریشه‌وه‌ بڕوانینه‌ ئاینده‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تى، ده‌بێت پێ له‌و راستیه‌ بنێین كه‌ ئێستا ئاینى ئیسلام خه‌ریكه‌ ده‌بێته‌ مه‌ترسى له‌سه‌ر دونیاى ده‌ره‌وه‌ى خۆی. چ به‌ بڵاوبوونه‌وه‌ى فكرى توندڕه‌وى و ره‌تكردنه‌وه‌ى ئه‌ویتر، هه‌روه‌ها به‌هۆى گه‌شه‌ى خێراى دانیشتووانى وڵاتانى ئیسلامى. پاش په‌نجا ساڵی تر ژماره‌ى موسوڵمان نیوه‌ى ژماره‌ى دانیشتووانى سه‌ر زه‌وى تێده‌په‌ڕێنێ و ده‌بێته‌ هه‌ڕه‌شه‌ى گه‌وره‌ بۆ داهاتوو كه‌ ده‌ست به‌سه‌ر جیهاندا بگرێت. بێگومان شارستانیه‌كانى تر، ئاین و كۆمه‌ڵگاكانى تر له‌ ئێستاوه‌ رێگه‌ له‌م مه‌ترسییه‌ ده‌گرن و كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئیسلام له‌ قاڵب بدرێت و بچووك بكرێته‌وه‌.  

ئێران یه‌كێك له‌و ئامراز و رێگایانه‌یه‌ كه‌ ده‌توانن به‌هۆیه‌وه‌ به‌و ئامانجه‌ش بگه‌ن. ته‌ماشا بكه‌ن له‌ سه‌ده‌ى رابردوودا رۆژئاوا چه‌ند خزمه‌تیان به‌ به‌هێزكردنى پێگه‌ى سوننه‌ كرد له‌ڕووى ئابووری و تواناى سه‌ربازییه‌وه‌، تا ئه‌و ئاسته‌ى پاكستان بووه‌ خاوه‌ن چه‌كى ئه‌تۆمی. كه‌نداو بوونه‌ خاوه‌ن سه‌رمایه‌ى ئابووریى گه‌وره‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ وردى له‌ دوو ده‌یه‌ى ئه‌م سه‌ده‌یه‌ بڕوانین، ده‌بینین هاوكێشه‌كه‌ گۆڕاوه‌ بۆ پڕچه‌ككردن و به‌هێزكردنى شیعه‌. ئه‌وه‌ ئه‌مریكا بوو یارمه‌تى ئێرانی دا ده‌ست به‌سه‌ر پایته‌ختى چه‌ند وڵاتێكى ناوچه‌كه‌دا بگرێت و هه‌ژموونى شیعه‌ بگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و ئاسته‌ى كه‌ هاوسه‌نگی له‌گه‌ڵ سوننه‌ى پێ راگرێت. هه‌روه‌ها چاوى له‌وه‌ پۆشى كه‌ ئێران په‌ره‌ به‌ توانا سه‌ربازییه‌كانى بدات و وزه‌ و تواناى ئابووریى ئه‌م وڵاتانه‌ش بۆخۆى بدۆشێت.  

له‌ رابردوودا سوننه‌ به‌هێز و ئاماده‌كراون و ئێرانیش خه‌ریكه‌ ته‌واو ئاماده‌ ده‌كرێت. ناكۆكى و برینه‌كانیشیان تا ئه‌ندازه‌یه‌كى زۆر زه‌مینه‌ى به‌ریه‌ككه‌وتنى بۆ خۆشكراوه‌ بۆ شه‌ڕێكى گه‌وره‌. رق و رۆحى توندڕه‌وى له‌ ناخى هه‌ردوولادا تا ئاستى ئه‌نجامدانى كۆمه‌ڵكوژى ئاماده‌یه‌، گیانى تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ له‌ ناخى هه‌ردوولادا باڵای كردووه‌ و ته‌نیا بڕیاردان له‌ كات و شوێن ماوه‌ بۆ هه‌ڵگیرساندنى جه‌نگێكى گه‌وره‌ى ئیسلام و ئیسلام. به‌مه‌ مه‌ترسى ئیسلام له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تى ناهێڵن و ده‌بێت ئیسلام یه‌ك دوژمنى هه‌بێت كه‌ ئه‌ویش خودى ئیسلامه‌. ئه‌گه‌ر سوننه‌ بیت ده‌بێت دوژمنه‌كه‌ى تۆ شیعه‌ بێت و ئه‌گه‌ر شیعه‌ش بیت پێویسته‌ دوژمنه‌كه‌ت سوننه‌ بێت. نابێ ئیسلام هیچ شارستانیه‌ت و ئاینێكى تر به‌ مه‌ترسى و دوژمنى خۆى ببینێ، جگه‌ له‌ خودى ئیسلام. ئه‌مه‌ ستراتیجى نوێى رۆژئاوایه‌ بۆ سه‌قامگیریى جیهان.